Godsdienst/levensbeschouwing


Het vak godsdienst/levensbeschouwing

Het vak gd/lb heeft als doel je te laten nadenken over wat belangrijk is in het leven en je te helpen daar je eigen mening in te vormen. Dit vak is dus handig voor iedereen die wel eens nadenkt over zijn/haar leven en niet alleen voor gelovigen, want door te kijken naar andere levensbeschouwingen leren we en ontdekken we onszelf.

 

We laten je daarom in de onderbouw kennismaken met de 3 grote wereldgodsdiensten en eens op een rijtje zetten wat jouw mening is over deze geloven. Ook ga je zelf door het maken van verslagen laten zien wat voor jou precies belangrijk is in je leven.

Je krijgt bij dit vak toetsen, maar ook verslagen, presentaties en debatten. We houden graag gesprekken en discussies in de klas om te kijken waarom mensen een bepaalde mening over het leven, oftewel een levensbeschouwing hebben.

 

Thema’s die we behandelen hierbij zijn naast de godsdiensten ook het stellen van levensvragen, communicatie, rituelen, relaties en godsbeelden.

  

In de bovenbouw gaan we wat dieper op deze thema’s in door ook te kijken naar ethiek (wat is goed/fout handelen), naar hoe je tegen de mens aankijkt en wat voor jou het leven de moeite waard maakt.

Daarnaast behandelen we in het VWO de oosterse religies en in de Havo verdiepen we het christendom en de moderne vormen daarvan.

In de bovenbouw gaan we er vanuit dat jij je mening over deze thema’s kunt onderbouwen en horen en zien we dat graag terug in verslagen, presentaties en discussies. Respect voor elkaars mening en een open houding naar iedereen vinden we hierbij heel belangrijk!

 


ZINGEVING, MENSBEELDEN EN ETHIEK


                                               

2 leerlingen (4 vwo) aan het woord:  Verslag zingeving, ethiek en mensbeelden

Godsdienst, 9 oktober ’14

                                                                               ZINGEVING

De groep levensvragen die ik kies voor deze opdracht is ‘Wat is belangrijk in het leven?’
Ik neem de vraag ‘Wat is belangrijk in het leven?’ omdat ik het idee heb dat deze volledige vraag al vrij persoonlijk is voor mij. Ik weet zelf eigenlijk niet wat ik belangrijk in het leven vindt, en daarom is het lastig om de vraag te verkleinen.
Deze vraag is belangrijk voor mij omdat ik eigenlijk wel een beetje wil weten wat ik belangrijk vindt in het leven. Ik denk dat dit ook te maken heeft met zingeving, want je kan niet echt weten wat de zin is als je niet weet wat belangrijk is…

Ik vind het erg moeilijk om te zeggen wat ik belangrijk vind in het leven. Ik kan natuurlijk wel dingen gaan zeggen zoals dat familie en vrienden belangrijk zijn in mijn leven, maar is dat niet een beeetje cliché?
Voor mij is het niet belangrijk dat ik gelukkig ben, of juist ongelukkig (hier kom ik later nog op terug). Dingen die belangrijk zijn in het leven zijn de kleine dingetjes waar je even een glimlach bij krijgt. Van die dingen waarvan niemand doorheeft dat het zó belangrijk kan zijn. Zoals een grapje dat je per ongeluk hoort als je langs een groepje mensen loopt. Of als je in het winkelcentrum een vierjarig kind ziet dat superblij is met het feit dat hij een ballon heeft meegekregen uit de schoenenwinkel (Gebeurt dat nog steeds? Ik kreeg ballonnen mee uit de schoenenwinkel…).
Ik denk dat deze kleine momentjes met een glimlach belangrijk zijn.
Denkt u zelf aan die kleine momentjes dat je moest lachen om een lievig klein kindje, brengt dat niet weer een lach op uw gezicht? Bij mij wel. Ik denk dat het sommige mensen niet lukt om te beseffen dat al die grote zaken in het leven niet zo belangrijk zijn als ze denken. Als je ’s nachts in bed ligt, je zit niet zo lekker in je vel, denk je dan aan die toets die je zo goed had gemaakt?

Nee. Meestal denk je aan die momenten waar je leuke, niet eens zulke belangrijke herinneringen aan hebt. Zoals die middag dat je eigenlijk voor die wiskunde toets moest leren, maar je bent met je vrienden naar de Starbucks gegaan. Zoals dat ene liedje wat je laatst op de radio hoorde, wat eigenlijk wel heel erg mooi was. Ik denk, dat het meeste wat belangrijk is in je leven, al die kleine dingetjes zijn, die vaak onopgemerkt langskomen.

Ik denk, dat als mensen dit beseffen, ze veel sneller dankbaar zullen zijn voor die kleine dingetjes. Dat ze denken, dat was een leuke tijd! Want wat betekent het leven nou als je alleen maar denkt aan de toekomst, en vergeet dat de toekomst nog moet komen? Je leeft in het heden, en er gebeuren geweldige dingen voor je neus, maar je ziet ze niet. Je let op de verkeerde dingen.

Ik denk dat het idee van gelukkig zijn als doel in je leven onzin is. Ik weet uit ervaring, dat als je ongelukkig bent, dat je veel meer uitkijkt naar die leuke middagjes, dat je zoveel blijer wordt van dat schattige kindje wat zijn/haar armen naar je uitsteekt en tegen je begint te brabbelen. Als ongelukkig persoon herken je sneller echt belangrijke dingen denk ik. En weet u wat? Ik ben blij, dat ik ongelukkig ben. Want ik kan geluk zien. En ik denk dat in deze wereld, er te veel mensen zijn die daar blind voor zijn.

Wat is de zin van het leven? Maakt het uit? Niet echt voor mij… Die fijne momenten, dat geeft mij zin om weer een dag verder te leven. Dit staat in verband met mijn levensbeschouwing omdat ik zo naar het leven kijk dat ik veel probeer om die kleine dingen te herkennen.

             
                                        

                                                                   MENSBEELDEN

Ik heb moeite met het definiëren wie de mens is. Ik denk dat het niet zo makkelijk is om te zeggen dat de mens per se altijd goed of slecht is. Ik vind dat dat een beetje te veel in vakjes stoppen is. Is niet elk mens anders, speciaal op zijn eigen manier?
Ik denk dat de mens is wat hij van zichzelf maakt, met een beetje invloed van de buitenwereld. Maar wat je van jezelf maakt ligt ook aan hoeveel je je laat aantasten door anderen.
Ik merk heel erg bij mezelf, dat ik me een beetje verbitterd heb laten worden. Onderhand trek ik me niets meer aan van anderen, wat mensen van me denken.

Er zijn wel een paar eigenschappen die mensen denk ik allemaal hebben. Zoals dat ze allemaal van nature sociaal zijn. Ze hebben allemaal aandacht (en ook liefde) nodig. Ook denk ik dat iedereen egoïstisch is, maar of dat van nature is zoals Hobbes zegt, of dat dat wordt aangeleerd door je omgeving zoals Marx zegt, weet ik zelf niet. Je hebt wel de neiging om als er mensen bij je zijn, minder egoïstisch te zijn dan wanneer je alleen bent denk ik. Mensen zijn ook verantwoordelijk voor zichzelf. We hebben vaak de neiging om verkeerde keuzes of fouten op anderen af te schuiven.

Mensen worden aangemoedigd in het leven door hun verlangen naar macht, geld en aanzien. Mensen houden ervan om veel te hebben, meer dan de meeste mensen vaak. Dit is voornamelijk het geval bij deze drie dingen. Als je geld hebt, heb je meestal ook gelijk redelijk aanzien en met aanzien heb je macht. Mensen houden van macht hebben. Dit is ook een reden voor dictaturen, mensen die alleenheersers zijn en weigeren om hun macht af te staan, zulke macht wil je toch ook niet afstaan?
Maar mensen zijn ook op zoek naar aandacht, liefde, mensen om mee te praten. Ik denk dat dit ook werkt om mensen verder te helpen in het leven. Als je in de put zit, is het fijn om gewoon eventjes door iemand geknuffeld te worden. Ook hebben mensen behoefte aan educatie. Dit merk ik erg bij mezelf, dat ik erg leergierig ben. Ik ben geïnteresseerd in veel dingen (dit is ook een probleem voor het kiezen van een studie L ) en wil graag nieuwe dingen leren. Ik ken ook veel mensen die als ze zouden kunnen, hun hele leven lang zouden willen studeren. Mensen hebben behoefte aan kennis, en ook dit is volgens mij een drijfveer voor velen.

Zoals ik al eerder heb genoemd, twijfel ik of de mens een egoïst is op de manier van Marx, of op de manier van Hobbes. Verder ben ik het wel gedeeltelijk eens met Marx, zijn idee dat als de mens oneerlijk moet werken, dat ze dan ongelukkig worden. Met Hobbes ben ik het verder niet eens. Ik denk niet dat het een goed plan is om allemaal onze rechten over te dragen aan een kleine groep mensen die ons regeren (he wacht dit klinkt bekend), maar dat we allemaal onze eigen rechten behouden.
Ook heb ik het kort gehad over het mensbeeld van Sartre, de mens is vrij en verantwoordelijk voor zichzelf, met dit beeld ben ik het wel eens.

Ik ben het oneens met het Christelijk mensbeeld, omdat ik niet gelovig ben. “Ik geloof in niks en niemand anders dan in mezelf.” Is een uitspraak die ik vaak zeg. Ik geloof niet dat er een hogere macht is, ik leidt mijn leven op de manier die ik wil.
Ook ben ik het niet eens met het mensbeeld van Freud. Ik denk niet dat de mens uit dat soort lagen bestaat, en ik geloof al helemaal niet dat je je hele leven kan verbeteren door met een psychiater te praten. Ik los liever zelf mijn problemen op.

Ik merk dat mijn mensbeeld invloed heeft op mijn levensstijl, zoals dat ik me niks aantrek van de mening van anderen, en dat ik probeer minder egoïstisch te zijn dan ik soms laat merken.

                                                             

                                                                                     ETHIEK

Mogen psychiaters hun patiënten euthanaseren?
(zielenknijper.nl, 16-07-2014)

Ik heb deze vraagstelling  gekozen omdat het een erg persoonlijk iets is. Ik had vroeger een vriendin die erg depressief was en bij de psychiater liep. Ze had een serieuze wens om haar leven te beëindigen. De psychiater probeerde haar te helpen, en heeft meerdere aanvragen gedaan om haar simpelweg een spuitje te mogen geven omdat dokters het weigerden, maar er kwam geen toestemming. Uiteindelijk heeft de vriendin zelf een einde aan haar leven gemaakt.

Het probleem is of het een goed idee is om psychiaters mensen te laten euthanaseren. Er zijn veel mensen die zeggen dat de psychiatrie juist de problemen erger maakt, zoals dat de antidepressiva de kans op zelfmoord groter maakt, en dat antipsychotica een leven met 25-30 jaar kan verminderen en de kans op herstel van een psychose veel kleiner maakt.

Euthanasie is het op hun eigen verzoek bespoedigen van de dood of ter dood brengen van hevig lijdende, ongeneeslijke zieken.
Er zijn veel mensen die ernstig ziek zijn, niet fysiek maar psychisch die geen mogelijkheid hebben tot het plegen van euthanasie, maar die dat wel graag willen.
Sommige van deze mensen besluiten dat als het niet medisch kan, dat ze het zelf maar moeten doen.
Psychiaters hebben al aangevraagd of ze mensen mogen euthanaseren, en er worden steeds meer aanvragen geaccepteerd.

De optieken die hier een rol spelen zijn het medisch optiek, en het juridisch optiek.
De waarden die hier een rol spelen zijn rechtvaardigheid, vrijheid en gezondheid.
Deze waarden botsen alle drie een beetje met elkaar. Mogen mensen die zo ziek zijn de vrijheid hebben het besluit maken, waardoor hun familie en vrienden zo een verdriet kunnen hebben? Is het rechtvaardig om mensen op dit gebied in de steek te laten en het henzelf maar laten uitzoeken?
De belanghebbenden bij dit probleem zijn de patiënten en de familie en vrienden van de patiënten, maar ook de psychiaters.
Degenen die moreel verantwoordelijk zijn zijn de psychiaters, maar ook de regering, want de regering is degene die nu de beslissing moet maken of psychiaters mogen euthanaseren.

Ik vind dat psychiaters wel mensen mogen euthanaseren, omdat sommige mensen het anders zelf doen, en ik denk dat de familie daar een groter verdriet aan zal hebben dan als de patiënt euthanasie pleegt. Maar ik denk wel dat er echt goed besproken moet worden met mensen die er echt verstand van hebben of ze het goedkeuren, en niet dat de psychiater en de patiënt de enigen zijn die hier iets in te zeggen hebben.
                                      

1. Zingeving

De groep levensvragen die mij het meest aansprak en waarover ik graag wat meer wilde vertellen was “Wat is belangrijk in het leven?”. Mijn persoonlijke levensvraag die hierin past is “Waarom is het voor mij belangrijk om gelukkig te zijn?”.

Deze levensvraag is belangrijk voor mij omdat ik graag wil ontdekken waar ik gelukkig van wordt. Ik heb namelijk regelmatig het idee dat ik veel dingen in mijn leven voor anderen doe.  Ik merk dat andere mensen heel veel van mij verwachten. Ik moet mooi zijn, ik moet een hoge opleiding doen en goede cijfers halen, ik moet sportief zijn en gezond eten, ik moet lang zijn en een perfect lichaam hebben. Ik moet mensen helpen wanneer ze hulp nodig hebben, terwijl anderen dit niet altijd voor mij doen. Ik voel me vaak opgelaten en bekeken als ik een keer anders ben dan de mainstream, maar ik moet wel uniek zijn “because an original is worth more than a copy”. Ik moet tevreden zijn met wat ik in de spiegel zie, zelfvertrouwen hebben en een positief zelfbeeld, maar als ik op een positieve manier naar mezelf kijk ben ik arrogant. Omdat mensen al deze dingen van mij verwachten ben ik, vooral in de puberteit enzo, een beetje “vergeten” wat mij persoonlijk nou eigenlijk gelukkig maakt. 
 

Ik vind de vraag “waar wordt ik gelukkig van” daarom best lastig te beantwoorden. Word ik er nou zelf écht gelukkig van als ik bijvoorbeeld altijd gezond eet? (niet dat ik dat altijd doe hoor, daarvoor heb ik niet genoeg zelfdiscipline haha). Om deze reden wil ik graag bij mezelf ontdekken waar ik nou eigenlijk gelukkig van wordt, want ik denk dat ik voor mezelf moet leven en voor mijn eigen geluk moet kiezen, in plaats van dat ik altijd aan het perfecte beeld probeer te voldoen dat andere mensen van me hebben.

(Een liedje dat ik hier goed bij vind passen, wat ik ook erg mooi vind, is Try van Colbie Caillat. Als ik naar dit lied luister word ik er weer even aan herinnerd dat ik niet altijd perfect hoef te zijn)

 

Nu moet ik dus antwoord gaan geven op de vraag “Waarom is het voor mij belangrijk om gelukkig te zijn?”. Ik denk dat ik, om deze vraag te beantwoorden, eerst na moet denken wat voor mij nou eigenlijk ‘geluk’ is. Geluk is iets wat maakt dat je blij bent. Dat je tevreden bent met het leven en dat je je goed voelt. Ik denk dat je dan gelukkig bent.

  Nu nog de vraag waarvan ik gelukkig wordt. Wat zijn de dingen die mij blij maken? Ik wordt blij van muziek. Ik vind het heel leuk om gitaar te spelen en te zingen (ook al ben ik er niet heel goed in) en ook om naar muziek te luisteren. Als ik naar muziek luister heb ik het idee dat ik me niet meer druk hoef te maken over dingen en kan ik gewoon even relaxen. Ik wordt simpelweg blij van muziek. Ook houd ik van uitdaging. Als dingen te saai zijn en niet uitdagend genoeg, ga ik me snel vervelen. Daartegenover vind ik teveel spanning en druk niet prettig. Ik vind ontspanning ook heerlijk: lekker met een boek en een kop thee op de bank zitten of gezellig mijn tijd doorbrengen met vrienden. Dan zijn die drie dingen misschien geluk voor mij. Blijheid, uitdagingen en ontspanning. Ik denk dat dat 3 dingen zijn die ik echt voor mezelf belangrijk vind.

Dan nu het laatste en belangrijkste deel van mijn levensvraag: “Waarom is het voor mij belangrijk om gelukkig te zijn?”. ik denk dat als je niet gelukkig bent, je snel de zin van het leven niet meer inziet. Gelukkig zijn is belangrijk om te kunnen genieten van het leven en dat is toch wel waar het leven om draait, denk ik. Dat je elke dag kan lachen en de wereld zo een beetje mooier maakt.


Dit is ook mijn ‘levensmotto’, omdat ik mezelf hier nog weleens aan moet helpen herinneren.

 


Ik vind het belangrijk dat mensen zichzelf kunnen zijn en dit is een belangrijk aspect in mijn levensbeschouwing. Ik denk dat mensen gelukkig zijn als ze zichzelf kunnen zijn en dingen doen die ze leuk vinden. Dit is het verband tussen mijn antwoord en mijn levensbeschouwing. 

2. Mijn mensbeeld

De mens is erg veelzijdig. Hoe je als mens in het leven staat, hangt af van wat je belangrijk vind in het leven, je referentiekader. Dit ontstaat door wat je familie en vrienden en ook de media je vertellen. De media heeft een grote invloed op jouw mensbeeld. Er worden regelmatig alleen negatieve dingen laten zien door de media. We krijgen vaak een negatief mensbeeld van mensen via de media, maar het grootste deel van de mensen is gewoon van goede wil. Je bent natuurlijk ook zelf van invloed hoe jouw mensbeeld is, door bewust te kiezen voor positieve inspiratiebronnen. Je kan deze inspiratie opdoen uit theorieën van verschillende mensen, denk aan Karl Marx en Sigmund Freud, of uit de Bijbel.

Je referentiekader heeft te maken met hoe je in het leven staat. Of je op een positieve of negatieve manier naar de dingen, zoals de mens, kijkt. Je bekijkt alles vanuit je eigen perspectief. Je mensbeeld wordt ook gevormd door hoe de mensen om je heen zich gedragen tegenover jou. Als je veel negatieve mensen om je een hebt, krijg je snel een negatief mensbeeld hebt. Als je met veel positieve mensen omgaat, is de kans groter dat je een positiever mensbeeld hebt. Mensen hebben natuurlijk vaak geen volledig negatief beeld van mensen. Je kan positief zijn over bepaalde mensen en van een andere groep mensen juist negatief denken.

Ieder mens heeft behoefte aan mensen om zich heen. We zijn sociale wezens, dus hebben we de aanwezigheid van familie en vrienden nodig. Ook hebben mensen erkenning nodig. Mensen willen graag begrepen worden door anderen. Ik denk dat liefde ook belangrijk is voor mensen. Ze willen het gevoel hebben dat ze geliefd zijn door anderen. Ook willen ze hun liefde richting anderen kunnen uiten. Ik denk dat mensen ook een doel nodig hebben in hun leven. 


             

 

Het is namelijk belangrijk dat je inziet hoe zinvol het leven is. Een doel kan een belangrijke drijfveer zijn. Ook kan een doel iets zijn waar je gelukkig van wordt. Deze zin, gelukkig worden van een doel, kan je ook omdraaien: een doel om gelukkig te worden. Mensen kunnen als doel in het leven hebben om gelukkig te worden. Maar ja, en dan? Wat doe je dan zodra je jouw doel hebt bereikt? Ik denk dat je geluk niet kan zien als een doel in je leven, maar dat gelukkig zijn een manier is om te leven en om jouw uiteindelijke doel te bereiken. Mensen zoeken vaak het geluk bij anderen. Mensen kunnen ook zin geven aan het leven door bezig te zijn met hun passie. Ze gaan door het leven door te doen wat ze het leukst vinden en waar ze gelukkig van worden. Zo genieten deze mensen van dag tot dag en hebben ze niet per se een doel nodig om naartoe te streven.
Ik kan me niet erg vinden in het mensbeeld van Marx, omdat dit voor mij een té communistisch beeld is. Marx vindt dat de mens een arbeider is, terwijl ik de mens meer zie als een levensgenieter. Ik kan me wel vinden in het mensbeeld van Freud, maar ik denk niet per se dat een psychiater de Ich van iedereen zou kunnen herstellen.


Ik denk dat je mensbeeld een grote invloed heeft op jouw eigen keuzes en gedrag. Mensen met een negatief mensbeeld verliezen denk ik sneller de zin van het leven uit het oog. Ik denk ook dat mensen ander gedrag kunnen vertonen als ze een negatief mensbeeld hebben. Ik denk dat mensen dan zelf ook neigen negatief gedrag te vertonen. Dit kan aansluiten op de zin van het leven. “De mensheid is toch al verpest” kan een gedachte zijn als je de zin van het leven verliest doordat je een negatief mensbeeld hebt.   

3. Ethiek

Mijn ethische probleem is de vraag wat er moet gebeuren met overtollige embryo’s, die nu worden vernietigd. Dit vinden veel mensen niet ethisch verantwoord. Er worden namelijk jaarlijks erg veel embryo’s, voortgekomen uit ivf behandelingen, vernietigd.

Ivf staat voor In-vitrofertilisatie, ofwel reageerbuisbevruchting. Dit betekend dat de eicellen buiten het lichaam worden bevrucht en daarna worden teruggeplaatst in de baarmoeder.

Dit is al een lange tijd een ethisch probleem. Dezelfde vraag blijft terugkeren in de media.


 

Ik vind dit een interessant onderwerp omdat goede vrienden van mijn ouders, die ik zelf ook erg goed ken, geen kinderen konden krijgen. Door de ivf behandeling hebben ze toch een kind kunnen krijgen. Dit onderwerp heeft daarom ook betrekking tot mij. Toen ik er wat onderzoek naar ging doen, zag ik dat het vernietigen van de overgebleven embryo’s een ethisch probleem is, dus leek het me interessant om hier wat meer over te weten te komen en dit te verwerken in mijn verslag.

Het vernietigen van embryo’s gebeurt om verschillende redenen: de ingevroren bewaarde embryo’s worden bijvoorbeeld vernietigd als de moeder dit aanvraagt. Als doctoren het niet veilig of verantwoord vinden om de embryo's terug te plaatsen, worden de embryo’s ook vernietigd. Overgebleven embryo’s worden, na het inbrengen van één van de embryo’s, vernietigd of soms ingevroren. Veel mensen vinden het ethisch onverantwoord om deze embryo’s te vernietigen, want ze zijn van mening dat dit ook gewoon mensen zijn, die recht hebben op leven.

Dan is een vraag die hierop aansluit wanneer echt ‘leven’ ontstaat. Dit is een vraag die lastig te beantwoorden is, want iedereen heeft hier zo zijn eigen mening over. Biologisch gezien ontstaat nieuw leven op het moment dat de eicel wordt bevrucht. Toch kan je dat nog genoeg redenen bedenken waarom je dit nog geen echt leven kan noemen, maar eerder iets dat kan uitgroeien tot een levend wezen. Maar wanneer is iets dan wel echt ‘leven’? Zodra  het embryo een menselijke vorm heeft? Als het zich bewust kan zijn wat er gebeurt, en zo ja, wanneer is dat dan precies? Wanneer het embryo kans heeft om zelfstandig te leven? Dit verschilt dus ook weer per persoon.

 

Ik begrijp van zowel de juridische als de medische kant wat hun standpunten zijn. Ik begrijp dat het teveel aan embryo’s vernietigd moet worden, want het kan niet allemaal bewaard worden. Het zijn ook regelmatig ‘mislukte’ embryo’s die worden weggegooid. Dit zouden dus mensen worden met een of meerdere beperkingen, die een hoop geld en zorg nodig hebben.

De juridische kant begrijp ik ook goed. Ik vind het zelf ook geen prettig idee dat iets dat een mens had kunnen worden gewoon wordt vernietigd. 

 

Veel mensen vinden het dus niet okee dat deze embryo’s worden vernietigd en dat zij, net als ieder ander, recht hebben op leven. Hun waarde is in dit geval dus dat de embryo’s niet vernietigd moeten worden. De waarden van de medische kant zijn dat niet alle embryo’s bewaard kunnen worden. Deze waarden botsen dus met elkaar. Van beide kanten hebben ze andere waarden, andere belangen. Daarom is dit een lastig probleem voor de belanghebbenden. Dit zijn de patiënten, de moeders, maar ook de vaders van de embryo’s. Ook het volk, dat het niet eens is met het feit dat de embryo’s zomaar worden vernietigd. De doctoren en artsen zijn ook belanghebbenden.

Deze belanghebbenden zijn allemaal moreel verantwoordelijk. Ze zijn geestelijk gezond en in staat om zelf beslissingen te maken. Alle partijen zijn dus verantwoordelijk.

http://www.refoweb.nl/vragenrubriek/18454/ - 24 januari 2012

https://www.umcg.nl/SiteCollectionDocuments/Zorg/ZOB/B/Bewaren%20embryo's.pdf – Datum onbekend


Comenius College | Bisonlaan 1 1217 GH Hilversum | tel: 035 - 621 57 51 | fax: 035 - 624 85 61 | info@comeniusnet.nlontwerp en realisatie SchoolMaster BV